معرفی انواع سازهای موسیقی (سنتی و غربی)

بر اساس سبک غربی و ایرانی

طبقه بندی سازها را میتوان بر اساس انواع سبک های موسیقی مورد بررسی قرار داد. از مدت های بسیار دور ساز هایی به دست انسان های نخستین ساخته شده و رفته رفته پیشرفته تر شده اند به طوری که امروزه بیش از ۱۳۰ ساز مختلف در جهان موجود است که هر کدام در دنیای موسیقی حرفی برای گفتن دارند. در ادامه سعی کردیم چند نمونه از معروفترین سازهای سنتی ایرانی و سازهای غربی را به شما معرفی کنیم تا با نحوه اجرا، صدا و ظاهر آنها آشنا شوید. شناخت دقیق آلات موسیقی به انتخاب بهترین ساز برای شروع موسیقی به شما کمک میکند.

طبقه بندی انواع ساز های ایرانی سنتی

یکی دیگر از این شیوه های طبقه بندی موسیقی بر اساس جغرافیا و کشور است. ساز سنتی در ایران جایگاه خاصی به دست آورده و به نحوی میتواند گویای فرهنگ و سنت و علایق ایرانی ها باشد.

معرفی انواع سازهای زهی

همانطور که از نام این مدل ساز ها پیداست، تولید صدا در ساز های زهی به صورت ارتعاش و لرزش زه ایجاد میشود. در این ساز ها ممکن است زه ها فلزی یا پلاستیکی باشند. در بعضی مدل ها نیز هم از سیم فلزی و هم سیم پلاستیکی استفاده میشود. اما نحوه تولید صدا در سازهای زهی با یکدیگر متفاوت است در بعضی ساز ها به صورت کندن(زخمه ای) سیم، تولید صدا صورت میگیرد و در برخی دیگر به صورت ضربه ای(کوبشی) و در برخی دیگر با کشیدن آرشه (آرشه ای). هر یک از این مدل های ساز زهی دارای زیر شاخه هایی هستند که با هم به بررسی آن ها میپردازیم.

ساز زهی زخمه ای

همانطور که گفتیم در سازهای زهی زخمه ای ، تولید صدا به صورت زخمه زدن یا کندن سیم انجام میشود. خود این دسته از ساز ها در سبک های متنوعی مورد استفاده قرار میگیرد. اکثر این مدل از ساز ها در خانواده بربط ها هستند مانند گیتار، سه تار، گیتار بیس، بانجو و ماندولین. جالب است که در بعضی مواقع در سازهای آرشه ای از روش کندن سیم یا زخمه زدن به سیم ساز صدا تولید میکنند. این حالتی از نوازندگی است که نوازنده در قسمت های مختلف قطعه هم از آرشه و هم به صورت زخمه زدن نوازندگی میکند.

ساز سه تار

صدای ساز سه تار:

انواع ساز سه تار را احتمالا دیده و صدای آن را شنیده اید، این ساز در اصل ساز سنتی کشور ایران است. سه تار سازی است ساخته شده از یک دسته و یک کاسه به شکل گلابی متمایل به دایره. سایز آن کوچک تر از تار ولی دست گرفتن و نحوه پرده گرفتن آن همانند تار میباشد. با این تفاوت که کاسه تار به صورت دو تکه میباشد اما کاسه سه تار یک تکه و کوچکتر میباشد. وسعت صدای سه تار به اندازه ۳ اکتاو صدای کامل میباشد که تولید صدا نیز در آن با کندن سیم ها یا زخمه زدن آن انجام میشود. در این ساز ضخامت صفحه چوبی که زیر سیم ها قرار گرفته بسیار حیاتی میباشد. چرا که تاثیر مستقیمی بر روی کیفیت و بندی صدای ساز دارد.

ساز تار

صدای ساز تار:

در معرفی انواع ساز زهی زخمه ای میرسیم به یک ساز منحصر به فرد به نام تار. ساز تار یک ساز سنتی میباشد که بسیار از آن استقبال شده و به دست اساتید برجسته ای همچون استاد لطفی در ایران تدریس شده است. دست گرفتن این ساز و حالت نوازندگی آن تقریبا مانند سه تار میباشد اما تفاوت های ساختاری بسیاری دارد. کاسه این ساز دو قسمتی است و یک قسمت بزرگ تر از آن یک میباشد. بر روی کاسه ساز تار با پوست و چرم کشیده میشود و سیم های آن به حالت جفت جفت قرار دارد. نوازندگی ساز تار همیشه با مضراب مخصوص انجام میشود اما در سه تار میتوانید هم از مضراب هم از ناخن هایتان استفاده کنید.

ساز تنبور

صدای ساز تنبور:

تنبور نیز از انواع ساز زهی زخمه ای میباشد که یک ساز سنتی به حساب می‌آید. این ساز نیز در سبک سنتی کاربرد دارد و یکی از قدیمی ترین ساز های زهی زخمه ای میباشد. دسته این ساز از ساز های قبلی بلند تر و کاسه آن نیز بزرگتر و شباهت بیشتری به گلابی دارد. معمولا تنبور ها را ۳ سیمه میسازند تا همان حالت قدیمی و دیرینه خود را حفظ کند.

گیتار

صدای ساز گیتار:

طبیعتا با انواع ساز گیتار آشنایی دارید و میدانید که این ساز نیز یک ساز زهی زخمه ای و در دسته ساز غربی میباشد که جنس بدنه آن نیز کاملا از چوب ساخته شده است. سیم های گیتار تشکیلی از سیم های فلزی و پلاستیکی میباشد. سیم های بم این ساز از جنس فلز و سیم های زیر آن از جنس پلاستیک میباشد. نوازندگی گیتار هم با ناخن و انگشت ها صورت میگیرد و هم با پیک مخصوص. گیتار دارای ۶ سیم با ضخامت های مختلف میباشد و در دسته ساز های زه صدا قرار دارد.

انواع ساز زهی آرشه ای

ساز های زهی آرشه ای همانطور که گفتیم به وسیله یک آرشه یا یک کمان به صدا در می آیند. این سازها را گاهی به صورت زخمه ای نیز اجرا میکنند. در یک قطعه ممکن است نوازنده هم با استفاده از آرشه و هم با استفاده از انگشتان خود به صورت زخمه ای و به صورت کندن سیم ها اجرا کند. اگر به دسته های این ساز ها دقت کرده باشید متوجه خواهید شد که این دسته از سازها که نواختن همراه با آرشه میباشد پرده یا فرت ندارند. پرده یا فرت ها بر روی دسته سازها قرار میگیرد و وظیفه آن ها تکیه گاه برای تغییر طول سیم میباشد. در ساز های آرشه ای این مورد وجود ندارد و نوازنده باید به صورت عملی به آن برسد.

ویولن

صدای ساز ویولن:

ویولن نیز یک ساز زهی آرشه ای میباشد که نواختن نت ها با کشیدنِ آرشه بر روی سیم ها اتفاق می‌افتد. با کیفیت ترین آرشه ها را از دم اسب میسازند البته آرشه هایی با موهای مصنوعی نیز یافت میشود. برای حرکت بهتر آرشه بر روی سیم ها از پودری استفاده میشود تا تماس آرشه با سیم ها را بهبود ببخشد. بدون این پودر ممکن است با کشیدن آرشه صدایی را نشنوید. ویولن روی شانه چپ قرار میگیرد و با دست راست آرشه را روی سیم های ساز میکشیم. این ساز به نوعی کوچکترین عضو خانواده سازهای زهی آرشه ای میباشد که زیر ترین صدا را نسبت به بقیه دارد.

کمانچه

صدای ساز کمانچه:

کمانچه نیز در دسته انواع ساز زهی آرشه ای و یک ساز سنتی میباشد. این ساز هم تراز با ویولن اما دارای تفاوت هایی میباشد. کمانچه را با استفاده از پایه ای که در انتهای ساز وجود دارد بر روی زمین یا روی پا قرار میدهند. این ساز را میتوان قدیمی ترین ساز آرشه ای نامید که نام آن تکامل یافته ساز رباب میباشد. کاسه ی این ساز که اصلی ترین قسمت آن است به حالت کروی قرار داردو باعث افزایش تن صدای آن میشود. نوازندگی با این ساز باید به صورت نشسته انجام شود و نوازنده آن را با دست چپ از قسمت دسته گرفته و با دست راست آرشه را میگیرد.

انواع ساز زهی کوبشی

سازهای زهی کوبشی نیز از انواع ساز های محبوب میباشند که امروزه طرفداران بسیاری به دست آورده اند. نحوه کار این مدل ساز ها با ضربه میباشد. سازهای زهی کوبشی معمولا دارای مضراب هایی هستند یکی در دست چپ و دیگری در دست راست. به دلیل نحوه استفاده از این ساز ها زه ها یا سیم های آن از سایر سازهای زهی محکم تر بسته میشوند. کشش این سیم ها زیاد میباشد تا بتواند با کوچکترین ضربه نیز صدایی زیبا تولید کند.

سنتور

صدای ساز سنتور:

یکی از معروف ترین، محبوب ترین و پرکاربرد ترین ساز زهی کوبشی، سنتور میباشد. در هر سنتور حدود ۷۲ سیم وجود دارد که برای هر نت ۴ عدد سیم قرار داده شده. برای هر کوک این ۴ سیم باید دقیقه هم صدا باشند تا صدای ساز دلنشین شود. در سنتور سه ردیف نت قرار دارد که از سمت راست سیم های زرد تولید صدای بم را بر عهده دارند و سمت وسط و چپ نیز به ترتیب نت ها زیر تر میشوند. همانطور که گفتیم در سنتور کشش سیم ها بسیار زیاد میباشد به طوری که تمامی ۷۲ سیم وزنی حدود ۴۰۰ کیلوگرم را بر بدنه ی ساز وارد میکند.

معرفی انواع سازهای بادی

سازهای بادی همانطور که از اسم آن پیداست با جریان هوا تولید صدا میکند. این مدل سازها ممکن است با هوای دمیده یا مکیشده شده به وسیله دهان به صدا در بیاید یا ممکن است به کمک یک وسیله خارجی جریان هوا تولید شود. برخی از سازهای بادی به کمک دمش و مکش هوا و برخی دیگر فقط با دمش هوا عمل تولید صدا صورت میگیرد. سازهای بادی قدیمی ترین سازهای ساخته شده به دست بشر میباشد. انسان های نخستین متوجه شدند که با دمیدن هوا به داخل برخی شاخ و برگ درختان و یا با سوراخ کردن آج و استخوان حیوانات میتوانند با دمیدن داخل آن ها صداهایی تولید کنند.

سازدهنی

صدای سازدهنی:

سازدهنی یا هارمونیکا نیز یک ساز بادی چوبی است. تولید صدا در این ساز به کمک دمش و مکش هوا به داخل ساز صورت میگیرد. برای به صدا درآوردن ساز دهنی نیازی به لرزش لب ها در قسمت دهنی نیست. با جریان پیدا کردن هوا در زیر تیغه‌ها، باعث لرزش تیغ و در نتیجه تولید صدا میشود. از مهمترین ویژگی‌های سازدهنی یا هارمونیکا مخصوصا سازدهنی کروماتیک، ابعاد بسیار کوچک آن است اما بر خلاف ابعاد کوچک، قدرت اجرای بسیار بالایی دارد و ازطرفی صدایی که تولید میکند بی نهایت رویایی و دلنشین است.

فلوت

صدای ساز فلوت:

فلوت جزو سازهای بادی چوبی بی زبانه میباشد. یعنی تولید صدا در این ساز فقط با نوسان هوا و تغییر این نوسان ایجاد میشود. پس نتیجه میگیریم تولید صدا در این ساز بدون لرزش قمیش اتفاق میافتد.

انواع ساز بادی برنجی

تولید صدا در ساز بادی برنجی به صورت لرزش لب ها بر روی قسمت دهنی ساز میباشد یعنی با این لرزش ارتعاش لازمه به وجود می آید، و همراه با دمش هوا به داخل ساز صدای زیبا و دلنشینی به گوش میرسد. مانند ساز توبا، ترومبون و ترومپت. بدنه ی این ساز ها ممکن است از جنس برنج، نقره و مس ساخته شده باشد. متریال استفاده شده در ساخت ساز بادی برنجی تاثیر مستقیم بر روی جنس صدا دارد. این مدل ساز ها از نوع ارکستر سمفونی و در دسته شیپور ها قرار دارند که البته به دلیل کاربرد های متفاوت آن ها وزن این ساز ها از سبک تا سنگین متفاوت میباشد.

ترومبون

صدای ساز ترومپون:

ترومبون جزو سازهای بادی برنجی میباشد که از لحاظ ساختاری بسیار مشابه ترومپت میباشد اما مقداری بزرگ تر از ترومپت. با این تفاوت که در تروومپت چند دریچه بر روی ساز وجود دارد برای تغییر نت ها، اما در ترومبون بجای دریچه یک اسلاید بزرگ وجود دارد. عامل تغییر نت ها در این ساز حرکت اسلاید U شکل و تغییر اندازه آن میباشد.

ملودیکا

صدای ساز ملودیکا:

ملودیکا از انواع ساز بادی شستی دار میباشد که فقط با دمش هوا کار میکند. در ساز ملودیکا یک لوله یا یک دهنی وجود دارد که از آن قسمت دمش هوا صورت میگیرد. همچنین این ساز دارای یک صفحه کلید دقیقا مانند پیانو میباشد که با فشار دادن هر کلید مسیر هوا به سمت نت مورد نظر باز میشود. در حالت عادی مسیر ها برای دمش هوا بسته میباشد. اما با فشار دادن هرکلید مسیر به سمت آن نتی که کلاویه اش را فشار داده ایم باز میشود.

تمبک

صدای ساز تمبک:

تمبک از انواع ساز های کوبه ای میباشد که آ را به حالت ضربه ای، مالشی و یا به حالت خط کشی به صدا در می آوردند. تمبک را با اسم هایی همچون تنبک، ضرب و دمبک نیز میشناسند. این ساز هم برای نگه داشتن ریتم استفاده میشود و هم میتواند به صورت انفرادی اجراهای بی نظیری داشته باشد. ساز تنبک به خاطر شکلی جامی که دارد و به دلیل تلط بالای دو دست، بر روی پا قرار میگیرد. ساز تنبک یکی از محبوب ترین و دلنشین ترین صداها را در بین ساز های کوبه ای دارد. با این ساز هم میتوانید صداهایی با فرکانس بالا و هم صداهایی با فرکانس پایین را با زیبا ترین حالت و دلنشین ترین لحن ایجاد کنید.

هنگ درام

صدای ساز هنگ درام:

هنگ درام سازی خود صدا در دسته سازهای کوبه ای است که به صورت دو صفحه فلزی بر روی یکدیگر قرار گرفته است. صفحه پایینی به عنوان یک تکیه گاه برای صفحه بالایی عمل میکند که باعث میشود صفحه بالا به خوبی تولید صدا کند. بر روی صفحه بالایی فرورفتگی هایی ایجاد شده که باعث تولید نت های موسیقی میشود. عمق و زاویه این فرورفتگی ها بسیار دقیق و حساب شده میباشد تا بتواند دقیقا همان فرکانس صدا را در اختیار ما قرار دهد. هنگ درام به شکل امروزی برای اولین بار در سال ۲۰۰۰ به دست یک آقا و خانم آلمانی ساخته شد و از آن موقع واژه هنگ به نام این ساز اضافه شد. با اینکه این اشخاص تمایلی به این نام نداشتند اما امروزه فقط از این اسم برای این ساز استفاده میشود.

پیانو

صدای ساز پیانو:

معروف ترین مدل سازهای صفحه کلید دار که میتواند تعریف کاملی از این ساز باشد پیانو میباشد. این مدل ساز که میتوان آن را کاملترین ساز موسیقی نیز دانست به وسیله چکش های کوچکی کار میکند. به این صورت که شما با فشردن هر کلید یا کلاویه چکش مختص آن نت به سیم های پیانو برخورد میکند و صدای آن نت شنیده میشود. در این ساز ها هر کلید وظیفه اجرای نت خاصی را بر عهده دارد و میتوانید از چند کلید به صورت همزمان استفاده کنید و صداهای ترکیبی زیبایی را تولید کنید. این مدل ساز نیاز به کوک شدن دارد.

کالیمبا

صدای ساز کالیمبا:

ویژگی های ساز کالیمبا:

• اندازه کوچک و قابل حمل
• مناسب برای افراد مبتدی تا حرفه‌ای
• دارای تیغه‌هایی با کوک مشخص (معمولاً ۷، ۱۷ یا ۲۱ تیغه)
• صدای آرام و دلنشین، شبیه پیانو یا زایلوفون
• بدون نیاز به آموزش تخصصی اولیه

جمع بندی جامع: اهمیت و کاربرد شناخت انواع سازهای موسیقی

آشنایی با انواع سازهای موسیقی، فراتر از یک دانش صرفاً تئوری است؛ این شناخت یک پایه اساسی برای هر علاقه مند، نوازنده یا حتی شنونده موسیقی محسوب میشود. هر ساز موسیقی، با ساختار، جنس و نحوه اجرای متفاوت خود، دنیایی منحصر به فرد از صدا و احساس را ارائه میدهد که میتواند تجربه موسیقایی را غنی تر و عمیق تر کند. با درک درست دسته بندی های مختلف سازها — از سازهای زهی گرفته تا سازهای بادی، کوبه ای و صفحه کلیددار — میتوان به راحتی ساز مناسب با علاقه، سبک موسیقی و هدف آموزشی یا اجرایی خود را انتخاب کرد. به علاوه، این آشنایی کمک میکند تا نوازندگان به روش های متنوع تولید صدا، تکنیک های اجرا و تفاوت های ظریف هر ساز پی ببرند، که خود به ارتقای مهارت و خلاقیت هنری منجر میشود. از سوی دیگر، شناخت دقیق سازها برای آهنگسازان و تنظیم‌کنندگان موسیقی نیز حیاتی است، چرا که انتخاب صحیح سازها در ترکیب بندی یک قطعه موسیقی، تأثیر مستقیم بر کیفیت و جذابیت نهایی اثر دارد. همچنین، برای مخاطبان موسیقی، آگاهی از انواع سازها میتواند باعث افزایش لذت و درک عمیق تر از موسیقی شود. در نهایت، دنیای موسیقی یک گستره بی‌پایان از تنوع و خلاقیت است که با آشنایی و تسلط بر انواع سازها، این جهان بزرگ تر، غنی تر و دلنشین تر به نظر میرسد و هر فرد میتواند به شیوه ای خاص، با موسیقی ارتباط برقرار کند و آن را تجربه کند.